مسجد جامع فرومد

اين بنا در جاده شاهرود به سبزوار و مشهد در روستاي فرومد از توابع شهر ميامي بر سر راه شوسه و100 كيلومتري شرق شهر میامی واقع گرديده است.
مسجد جامع فرومد از مساجد دو ايوان است و بنا بر روايات در اصل آتشكده بوده است. اين بنا يكي از آثار ارزشمند معماري دورة خوارزمشاهيان در ايران به شمار مي رود. بنا در مساحتي حدود 820 متر مربع با دو طرفين ايوانها، شبستاني در ضلع شرقي ايوان جنوبي و احتمالاً شبستاني به قرينه آن در ضلع غربي، دو رشته رواق در طرفين صحن، اتاق گنبد دار چهار گوش در ضلغ غربي ايوان شمالي و سردري مزين است. در اطراف حياط مركزي و در جهات شرق و غرب به طاق نما با گچبري هاي دوره ايلخاني و نقوش گياهي و هندسي به چشم مي خورد. اجزاء تشكيل دهنده بنا در كل عبارتند از سردر ورودي، دو شبستان و دو محراب اين مسجد در كل فاقد گنبد مي باشد.
سردر ورودي مسجد، در ضلع شمالي بنا قرار گرفته و مزين به تزئينات غني و زيباي آجر كاري، گچ بري و كتيبه هاي چند است اين ايوان داراي آجرهاي منقوش در دو طرف مي باشد و لچكي هايي با آجر اجرا شده به نقوش هندسي در ابعاد 30 × 30 به صورت شش ضلعي در اطراف ايوان ديده مي شود. اين سردر به صورت ايواني با قوس شكسته است كه در حاشيه داخلي آن، دو ستون نماي آجري اجرا شده است. در داخل ايوان گچبري هاي از انتهاي ديواره و ابتداي قوس شروع مي شود. شبستان غربي كاملاً ويران شده و در بقاياي ويرانه ها آثاري ازتزئينات ديده مي شود. اين بنا داراي دو محراب است كه محراب اصلي در ايوان جنوبي واقع شده است تزئينات بي شباهت به محراب هاي سلجوقي نبوده و در آن رنگهاي سبز، آبي – نارنجي، قرمز ديده مي شود. در اين بنا، آجرهاي منقوش در 17 طرح وجود دارد كه منحصر به فرد مي باشد.
ستونها در پايين بر روي سكوي طرفين سردر قرار گرفته و در بالا به سر ستون مكعب شكل پايان مي پذيرد. در طرفين اين ستون نماها نيز تزئينات آجري تراش به شكل هشت ظلعي منتظم كه در فضاي خالي داخل شعاع هاي آنها سفال مهري با نقش گياهي نشانده اند و گچ بريهايي با نقوش هندسي وجود داشته بخش اعظم آن فرو ريخته است. پيشاني سردر نيز داراي تزئينات گچ بري است. ديواره هاي داخلي سردر، با تزئينات گچ بري به شكل مربع هاي كوچك و پوشش طاقي سردر با گچ بري و مقرنس تزئين شده است. در پاكار طاق سردر، كتيبه اي سرتاسري به خط نسخ و در زمينه تزئيني گچ بري شده است مضمون اين كتيبه، آيات قرآني است كه ره شدت آسيب ديده است. در انتهاي سردر ورودي، درگاه كوتاهي به ارتفاع 5/1 متر قرار دارد. وضعيت درگاه نشان مي دهد كه در دوره هاي متاخرتر، آنرا كوچك و كوتاه كردن اند. پس از سردر، دالاني به عرض حدود 5/2 و طول 6 متر قرار دارد  كه از طريق آن به سحن و شبستان جانبي مي توان راه يافت. صحن مسجد به شكل مربع مستطيل، در جنوب و شمال با دو ايوان بزرگ و در غرب و شرق با بقاياي رواق هاي جانبي محدود مي شود. ايوان بزرگ و جنوبي مسجد به عرض 62/6 و عمق 25/11 متر، از ايوان مقابل بزرگتر و مرتفع تر است. اين ايوان باقوس و طاق گهواره اي عرضي و نيم گنبد انتهايي پوشش يافته است. در ديواره هاي ضلع غربي و شرقي ايوان درگاههايي با پوشش طاقي تعبيه شده كه به فضاهاي جانبي راه پيدا مي كند. در دو طرف ايوان دو ستون نما ساخته شده و بر روي آنها آجرهاي حاشيه داخلي قوس ايوان مشبك قالب زده به ابعاد 20 ×20 سانتي متر كار كرده اند. از فراز ستون نماي پايه ايوان غربي كتيبه هاي كوفي آميخته با نقوش اسليمي و گياهي آغاز مي شود و بر روي ستون نماي پايه شرقي خاتمه مي پذيرد. اين كتيبه به شدت آسيب ديده، با اين حال متن آن طبق معمول، آياتي از قرآن بوده است. نماي ايوان با تزئينات آجري پيش بر و قالب زده با نقوش هندسي، گروه و طراح هاي تسمه اي مزين شده است بر ديواره شرقي ايوان، محرابي گچ بري با نقوش هندسي، گياهي و زنجيره اي شكل و كتيبه كوفي قرار دارد كه به آن كتيبه آن، سوره «اخلاص» است. در ضلع جنوبي ايوان نيز محراب گچ بري و رنگ آميزي شده اي قرار دارد كه منقوش به طرح هاي هندسي، گياهي، اسليمي و كتيبه اي قرآني به خط كوفي و نسخ است متن كتيبه نسخ آيه 11 سوره «مريم» است. بخش فوقاني ضلع جنوبي ايوان و انتهاي پوشش نيم گنبد آن، با مقرنس كاري زيبايي گچ بري شده و با نقوش اسليمي، گياهي و هندسي تزئين شده است. در ميان يكي از مقرنس هاي رديف اول، يك مستطيل و در ميان آن، عبارت «عمل علي بن ابوالحسن بن محمود انجامي (الحاجي) الشهرستاني» نام معمار يا استادكار تزئين بنا اجرا شده است. در طرفين ايوان جنوبي، دو ايوانچه ساخته شده كه بر پيشاني آنها نقوش هندسي، گياهي و اسليمي گچ بري شده و بخش عمده آنها فرو ريخته است. در نماي قوس بيروني ايوانچه ها كتيبه اي به خط كوفي مشبك مشجر گچ بري شده كه متن كتيبه ايوانچه شرقي، آيه 31 سوره «اعراف» است. در پاكار طاق ايوانچه غربي، كتيبه ديگري به خط نسخ متمايل به ثلث نوشته شده است. ايوان شمالي بنا دقيقا با ايوان جنوبي هم محور نيست. ارتفاع اين ايوان 12، عرض آن 50/6 متر و عمق آن 52/7 متر است. در حاشيه قوس ايوان، دو ستون نما و بر روي آنها، آجرهاي مشبك پيش بري به شكل متوازي الاضلاع كار كرده اند. از بالاي ستون نماي ضلع شرقي ايوان، دو كتيبه مجزا شروع مي شود كه بر روي ستون نماي ضلع غربي خاتمه مي يابد. كتيبه اول به خط كوفي مشبك مشجر و كتيبه دوم به خط نسخ متمايل به ثلث است. كه هر دو به شدت آسيب ديده اند. تزئينات نماي آجري، منقوش به نقوش هندسي گياهي و طرح هاي تسمه اي است. تزئينات داخلي ايوان مشتمل بر كتيبه سرتاسري قرآني به خط نسخ متمايل به ثلث است كه در زمينه تزئين گچ بري شده است. بدنه ايوان گچ كاري بوده كه فرو ريخته است. سطح پوشش نيم گنبد انتهاي ايوان، با گچ مقرنس كاري شده و اكنون تنها داغ آنها بر جاست.
در بالا كتيبه سر تا سري فوق الذكر، در دو طرف يك طاقنماي گچ بري شده با نقوش گياهي ديده مي شود كه در چهار طرف آن، كتيبه اي به خط كوفي تزئيني مشجر وجود دارد. بخش عمده تزئينات مزبور و كتيبه ها آسيب ديده است با اين حال، متن كتيبه قرآني در پيرامون طاق نماي روي ديوار شرقي – آيات 2 و 3 سوره نصر – قابل خواندن است. در طرفين اين ايوان نيز دو ايوانچه ساخته شده است. ايوانچه شرقي، مدخل ورود به يك اتاق مربع شكل با سقف گنبدي است. بر پيشاني اين ايوانجه‌ها، تزئينات زيباي آجركاري به صورت يك شش وجهي به چشم مي خورد كه در وسط آنها قطعات كاشي فيروزه اي نشانده اند و درطرفين ايوان شمالي، دو ديوار كه روي هر كدام دو طاقنما با تزئينات آجري و نقوش هندسي با تلفيق كاشي فيروزه اي و آبي لاجوردي است ديده مي شود كه صرفا، جنبه تزئيني دارد. در ضلع شرقي و غربي صحن، بقاياي رواقي مشتمل بر جرزها و قوس ها و دهنده هايي بر جاي مانده كه با تزئينات زيباي گچ بري و نقوش گياهي و اسليمي تزئين شده اند. در پاكار طاق اين رواقها، كتيبه هايي به خط نسخ متمايل به ثلث مشاهده مي شود كه مضمون آنها احاديث و شعانر اسلامي است. مسجد فرومد فاقد هر گونه كتيبه تاريخي و مدارك مستند تاريخي هستند با اين حال، با توجه به شيوه معماري – نقشه دو ايواني و پوشش ايوانها و تزئين بنا – كاربرد وسيع آجر تراش با تلفيق كاشي هاي فيروزه اي و لاجوردي – و مقايسه آن با بناي تاريخ دار دوره خوارزمشاهيان يعني مسجد جامع گناباد و مسجد ملك زوزن، مي توان آن را از آثار اوايل قرن هفتم هجري دانست. اين بنا در دوره اخير تعمير و مرمت شده و به شماره 345 به ثبت تاريخي رسيده است.

مصالح
علاوه بر خشت، مصالح اصلي فنون تاق، در محدوده كار ما، از خاك نيز به گونه اي موردي به صورت چينه قالب زده شده و تويزه هاي قالب ريخته شده استفاده شده است.
تاييديه هائي چند بر استفاده چينه كلوخي، براي ساختمان يا به گونه اي مشخص براي بازسازي تاق، عمدتاً به پوشش شكل هاي مدور، به گونة دوراني در مجموعه هاي حلفي هزاره پنجم (تل آرپاچيه و يا ريم تپه دوم) و سازه هاي كوچك مدورا اجاق ها، محدود مي شوند. (Eridu“Hut sounding ”)
با توجه به استفاده از عناصر قالب خورده در تويزه ها (strut )، اين تويزه ها فقط در مجموعه هاي فلات ايران شناخته شده اند (نوشي جان، تخت جمشيد، دهانه غلامان، شهر قومس، كوه خواجه). قديمترين تاييديه ها مربوط به دورة ماد (هفتم – ششم ق.م) در نوشي جان است ولي به خصوص در دوره هاي هخامنشي و اشكاني است كه اين فن به گونه اي ويژه و به خوبي ارائه مي گردد. به نظر مي رسد كه اين نحوه استفاده از خاك خالص، به كلي از فنون سنتي اين مناطق حذف شده باشد.
به موازات استفاده از خشت، آجر نيز استفاده شده است (نگاه كنيد به خفاجه، دورة پيش دودماني دوم و سوم، آرامگاههاي سلطنتي اور، شماره 800-789، تلوه، پيش دودماني سوم ...) ولي دو نكته استفاده اين ماده را محدود مي كند. اولين نكته بي ترديد بهاي تمام شده بسيار بالايي است كه به پخت آجر مربوط مي شود. دومين نكته ناشي از لزوم مواد اضافي به ملات با همان مقاومت است، مواد افزوني نيز به طور قابل ملاحظه اي قيمت بنا را افزايش مي دهند. براي هزاره سوم و در بسياري از موارد در دومين هزاره، ملات بناهاي آجري گل يا قير بوده است.
سنگ به صورت زمخت آن، قلوه سنگهاي درشت يا قطعات سنگي، به طور خاص ويژگي دوره پيش دودماني است (ماري: پيش دودماني اول، پيش دودماني سوم، تل تيه: دورة آكد).
در دوره هاي متأخر، به خصوص در دورة ساساني، فلات ايران شاهد استفاده گسترده مادة ساختماني سنگ قواره، با ملات است. با توجه به سنگ قواره به جز چند مثالي در جهان سوريه اي و برنز جديد (اوگاريت)، براي ديدن چند مورد بسيار خاص مي بايد منظر دوره هاي آشوري نو (نينوا، جروان)

رييس اداره ميراث فرهنگي ،صنايع دستي و گردشگري شاهرود گفت كه مسجد فرومد فاقد هرگونه كتيبه تاريخي و مدارك مستند تاريخي است ولي باتوجه به شيوه معماري - نقشه دو ايواني و پوشش ايوان‌ها و تزئينات بنا كاربرد وسيع آجرتراش باتلفيق كاشي فيروزه‌اي و لاجوردي و مقايسه آن با دو بناي تاريخ‌دار دوره خوارزمشاهيان يعني مسجد جامع گناباد و مسجد ملك زوزن مي‌توان آن را از آثار اوايل قرن هفتم هجري دانست.

"عليرضا كريمي" افزود:اين بنا در دوره اخير تعمير و مرمت شده و به ثبت آثارتاريخي رسيده است

منبع مطالب : کتاب آیین مردم هنری ابن یمین نوشته سید علی اصغر شریعت زاده و وبلاگهای www.foroomad.blogfa.com

www.estarband.blogfa.com

هرگونه كپي برداري از اين سايت با درج نام منبع بلامانع مي باشد